در حال حاضر رده شناسی آرایش واژه ها از جمله حوزه های بسیار مورد توجه در رده شناسی است. هاوکینز از جمله زبان شناسانی است که با دستور زایشی به خوبی آشناست؛ اما در دو دهه اخیر توجه خاصی به مطالعات رده شناختی پیدا کرده است و در این حوزه از توجیهات پردازشی برای توجیه الگوهای رده شناختی استفاده می کند. او اصول، فرضیات و توجیهات متفاوتی در رده شناسی آرایش واژه ها عرضه کرده و بدین سبب در این حوزه صاحب نظر محسوب می شود. این مقاله در وهله اول به طرح آرای هاوکینز در حوزه رده شناسی آرایش واژه ها می پردازد و در وهله دوم سعی می کند که میزان انطباق این اصول و آرا را بر زبان فارسی (به ضرورت بحث، فارسی امروز، میانه یا باستان و یا هر سه دوره) مشخص کند و مورد ارزیابی قرار دهد. بررسی وضعیت آرایش واژگانی زبان فارسی روشن می کند که برخی از پیش بینی ها، اصول و توجیهات رده شناختی هاوکینز در مورد زبان فارسی (گاه فارسی امروز و گاه فارسی میانه یا باستان و گاه در دو یا هر سه دوره) مصداق پیدا نمی کند.

این مقاله به توصیف توالی واژه¬ها در زبان فارسی و منتخبی از زبانهای ایرانی ایران پرداخته است. اگرچه اغلب دستورنویسان و زبانشناسان زبان فارسی را زبانی با توالی فاعل- مفعول- فعل می¬دانند، رفتار رده شناختی زبان فارسی مؤید چنین پنداشت و تحلیلی نیست. در این مقاله با استناد به بیست معیار رده شناختی مطرح شده در مقالة دارایر (1992) برای تمیز بین زبانهای دارای توالی فاعل و مفعول- فعل و زبانهای دارای توالی فاعل- فعل- مفعول نشان داده شده است که در دو سوم این معیارها زبان فارسی رفتاری همانند رفتار زبانهای فعل میانی (یعنی زبانهای دارای توالی فاعل- فعل- مفعول) دارد. آنگاه با بررسی سیر تحولات تاریخی از دورة فارسی باستان تا فارسی نوین رفتار دوگانة زبان فارسی در ارتباط با توالی واژه¬ها (یعنی حضور متعارف فعل در جایگاه پایانی در جمله¬ها لیکن بروز رفتاری مانند زبانهای فعل میانی) تبیین شده است. همچنین پی¬آمدهای نظری یافته¬های مقاله شرح داده شده است. سرانجام، معیارهای بیست¬گانة فوق الذکر در مورد منتخبی از زبانهای ایرانی ایران نیز بکار بسته شده و نتایج آن گزارش شده است.

در این مقاله، یک مدل سلسله مراتبی بیز برای استخراج روابط محلی کلمات معرفی شده است. این مدل را می توان یک مدل برای زبان دانست. مدل های زبانی کنونی به دلیل وابستگی به ترتیب دقیق کلمات، به شدت از مشکل تنکی رنج می برند. مدل پیشنهادی قادر است ضمن نادیده نگرفتن ترتیب کلمات، این مشکل را تخفیف دهد. در مدل پیشنهادی که یک مدل مولد است، فرض می شود که هر کلمه از یکی از کلمات قبلی خود در یک بازه محدود یا به بیان دیگر، یک پنجره با طول ثابت، تولید شده است. به این ترتیب، هر کلمه خود توزیعی بر روی کلمات است. برخلاف مدل های n-gram که توزیعی بر روی دنباله های کلمات هستند و درنتیجه دنباله های دقیقا مرتب کلمات را می شمرند، در مدل پیشنهادی به دنبال زوج کلماتی هستیم که ممکن است با فاصله های مختلف از یکدیگر رخ داده باشند. به این ترتیب مشکل تنکی تا حد زیادی تخفیف می یابد. مدل پیشنهادی از نظر تواناییش در مدل کردن داده ها با استفاده از معیار perplexity با مدل n-gram مقایسه شده است و برای پنجره هایی با طول های مختلف، بهتر از مدل n-gram عمل کرده است.

عنوان مقاله پیام مقاله را باصراحت تمام بیان می کند.مساله این است که ما امروز همگی به طور ضمنی این اصل را پذیرفته ایم که درفارسی فعل باید درپایان جمله بیاید و ساختارهای استاندارد همان : فاعل+مفعول+فعل و مسندالیه+ مسند+ و رابطه می باشند. ما در این مقاله روشن کرده ایم که باتوجه به اوستا، فارسی باستان، فارسی میانه، فارسی دری تا فارسی امروز و زبان گفتار و آثاری چون مقدمه ابومنصوری،تاریخ سیستان، بلعمی، ناصرخسرو، تذکره الاولیاء، فیه مافیه، گلستان سعدی، تا آل احمد و دولت آبادی، زبان فارسی ساختاری آزاد داشته و روشن کرده ایم که ساختار متحجر کنونی چگونه بر زبان تحمیل شده و به تدریج به صورت قاعده درآمده است. با توجه به این نکته حرف ما این است که با یک ساختار متحجر بی انعطاف همه حرفها به راحتی گفتنی نیستند، و اگر می خواهیم زبان فارسی توانمندتری داشته باشیم، باید با الهام از ساختار آزاد زبان در دوره هایی مورد بحث، دوباره در زبان وحی تازه بدمیم و تفصیل این نکته راباید در اصل مقاله دید. در ضمن این جانب این مساله را در کار ناصر خسرو و بیهقی نیز با جدیت پی گرفته ام و امیدوارم که این کارها و این پیشنهاد در نهایت به نتیجه دلخواه بینجامد.

هدف اصلی از نگارش این مقاله، به دست دادن توصیفی از دستور زبان خانیکی بر پایه داده های تجربی است. این گونه زبانی متعلق به شاخه غربی جنوبی زبان های ایرانی است. این زبان مانند بسیاری از دیگر زبان های بومی ایران در خطر نابودی است. این زبان در روستای خانیک، که گویشوران آن را خونک [xunek] تلفظ می کنند، گفت وگو می شود. در این مقاله، توصیف مولفه های رده شناختی ترتیب واژه ها بر مبنای مقاله درایر (1992) با در نظر گرفتن مولفه های بیست و چهارگانه جفت های همبسته صورت گرفته است. بررسی و تحلیل داده های زبانی این مطالعه مبتنی بر داده های صوتی جمع آوری شده از گفتار طبیعی دو فرد کهنسال و بی سواد این روستا یک گویشور مرد 92 ساله و یک گویشور زن 90 ساله است. برای گردآوری داده ها از روش میدانی همچون مشاهده و مصاحبه حضوری استفاده شده است. حجم این داده ها بیش از 60 دقیقه است و بالغ بر 500 پاره گفتار از این داده های صوتی، توسط نگارندگان آوانگاری شده و تقطیع صرفی، نحوی و معنایی تمام جملات ثبت شده است. در نهایت توصیف و تحلیل داده ها در چارچوب نظری برگزیده انجام یافته است. از آن جایی که یکی از نگارندگان این مقاله خود گویشور این زبان است و از شم زبانی و توانش در این زبان برخوردار است، جمع آوری داده ها با دقت بالایی صورت گرفته است. فایل های صوتی تمام مثال ها برای پژوهش های آتی در زمینه آواشناسی و تحلیل های دقیق تر واجی موجود هستند. به لحاظ ترتیب سازه ها، داده های این تحقیق حاکی از آن بود که زبان خانیکی دارای 12 مولفه از مولفه های فعل پایانی قوی و 18 مولفه از مولفه های فعل میانی قوی در مقایسه با گروه زبان های اروپا-آسیا می باشد. این زبان همچنین دارای 15 مولفه فعل پایانی قوی و 20 مولفه فعل میانی قوی در مقایسه با گروه زبان های جهان بود. بنابراین زبان خانیکی هم در مقایسه با زبان های اروپا-آسیا هم در مقایسه با زبان های جهان بیش تر دارای مولفه های زبان های فعل میانی قوی است. این زبان مانند بسیاری دیگر از زبان های ایرانی دارای رده آمیخته است و این موضوع را که رده آمیخته خود یک رده است بیش تر تقویت می کند.

در این نوشتار دو مقاله مندرج در مجله دانشکده ادبیات دانشگاه مشهد با عناوین "ساختمان جمله و جمله مبنا" و "در زبان فارسی جمله ساخت ثابتی ندارد" مورد بررسی قرار گرفته است. ضمن بحث در باب اصطلاحاتی چون، جمله مبنا، ساختمان جمله، جمله ساده، جمله مرکب، علم نحو، علم معانی به تحلیل برخی شواهد این دو مقاله پرداخته شده و نتیجه ای که به دست آمده این است که در زبان فارسی، جمله دارای ساخت ثابت و آزاد است